Ο Έλληνας που Έσωσε τη Ρωσική Πρωτοπορία: Η Απίθανη Ιστορία του Συλλέκτη Γεώργιου Κωστάκη

Στις 9 Μαρτίου 1913 γεννήθηκε στη Μόσχα ο Γεώργιος Κωστάκης, μια μοναδική μορφή στον κόσμο της τέχνης. Χωρίς ακαδημαϊκή εκπαίδευση, κατόρθωσε με επιμονή και διορατικότητα να συγκεντρώσει και να διασώσει έργα της ρωσικής πρωτοπορίας, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διεθνή αναγνώριση ενός κινήματος που είχε σχεδόν χαθεί από την ιστορία.

Ο Γεώργιος Κωστάκης υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές στη διάσωση και αναγνώριση της ρωσικής πρωτοπορίας. Γεννήθηκε το 1913 στη Μόσχα, σε οικογένεια Ελλήνων που είχαν εγκατασταθεί εκεί από τον 19ο αιώνα. Μεγάλωσε σε μια πόλη που γνώρισε βαθιές ιστορικές αναταράξεις. Η Ρωσική Επανάσταση του 1917 και η δημιουργία της Σοβιετικής Ένωσης άλλαξαν ριζικά το πολιτικό και πολιτιστικό τοπίο. Στα χρόνια αμέσως πριν και μετά την Επανάσταση αναπτύχθηκε ένα εξαιρετικά ριζοσπαστικό καλλιτεχνικό κίνημα, η ρωσική πρωτοπορία, με καλλιτέχνες που πειραματίζονταν με την αφαίρεση, τον κονστρουκτιβισμό και νέες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Κατά τη σταλινική περίοδο όμως η επίσημη σοβιετική πολιτιστική πολιτική επέβαλε τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και οι πρωτοποριακές δημιουργίες περιθωριοποιήθηκαν. Πολλά έργα αποσύρθηκαν από μουσεία, εγκαταλείφθηκαν σε αποθήκες ή παρέμειναν στα σπίτια των καλλιτεχνών και των οικογενειών τους.

Λεξικό Εβραϊκών στο Μεσαίωνα με Υπογραφή Μοναχών και Ραβίνων: Το Ντοκουμέντο του 1250 που Ανατρέπει Όσα (νομίζουμε ότι) Ξέρουμε για τη Χριστιανοεβραϊκή Αγγλία (Video)

Σύμφωνα με άρθρο της περιοδικής έκδοσης Fine Books Magazine, γύρω στο 1250, οι μοναχοί της Ramsey Abbey στο σημερινό Cambridgeshire συνέταξαν αυτό το μοναδικό λεξικό με τη βοήθεια εβραίων μελετητών. Περιέχει περισσότερες από 3.500 εβραϊκές λέξεις με μετάφραση στα λατινικά και τη μεσαιωνική γαλλική, καθώς και εβραϊκή γραμματική και ψαλμούς γραμμένα από Εβραίους γραφείς. 

Το σύνολο αυτή χαρακτηρίζεται ως «ανυπέρβλητος μάρτυρας» των χριστιανο‑εβραϊκών σχέσεων στη μεσαιωνική Αγγλία. Αυτή η εξαιρετική συλλογή μόλις αποκτήθηκε από τη Βρετανική Βιβλιοθήκη με χρηματοδότηση περίπου ενός εκατομμυρίου λιρών μέσω του National Heritage Memorial Fund και άλλων φορέων. 

Επίσης, υπάρχει και ακαδημαϊκή μελέτη σε έκδοση υπό την επιμέλεια των Judith Olszowy‑Schlanger και άλλων, που παρουσιάζει κριτική έκδοση του εβραϊκο‑λατινικού λεξικού της Ramsey Abbey. Αξίζει να αναφερθεί ότι άλλοι μελετητές της εποχής, όπως ο μοναχός Gregory of Huntingdon (ενεργός στα τέλη 13ου αιώνα), είχαν επίσης μεγάλες γνώσεις εβραϊκών και συνέλεξαν εβραϊκά βιβλία αγοράζοντάς τα από τις εβραϊκές κοινότητες λίγο πριν την εξορία των Εβραίων από την Αγγλία το 1290. Αυτά τα βιβλία προσέφερε στη βιβλιοθήκη της Ramsey Abbey. 

Αυτή η ιστορία φέρνει στο φως μια σπάνια στιγμή διαθρησκειακής, πνευματικής συνεργασίας σε μια εποχή που συνήθως κυριαρχούσαν οι προκαταλήψεις και οι αντιπαραθέσεις.

«ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ»: Το σύνθημα-πληγή της Κύπρου που ζητά δικαιοσύνη, όχι εκδίκηση – 51 χρόνια από το πραξικόπημα και την εισβολή

Στις 15 Ιουλίου 1974, στην Κύπρο πραγματοποιήθηκε πραξικόπημα κατά του εκλεγμένου Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ', με στήριξη της χούντας των Αθηνών (της δικτατορίας στην Ελλάδα). Τι ακριβώς συνέβη: Το πρωί της 15ης Ιουλίου, μονάδες της Εθνικής Φρουράς της Κύπρου και Έλληνες αξιωματικοί που ήταν υπό τις εντολές της χούντας, επιτέθηκαν στο Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία. Ο Μακάριος διέφυγε και αρχικά θεωρήθηκε νεκρός, αλλά λίγο αργότερα έγινε γνωστό ότι είχε διαφύγει και τελικά βρέθηκε στη Βρετανική Βάση και μετά στη Μάλτα και στη συνέχεια στο Λονδίνο. Στη θέση του τοποθετήθηκε ως πρόεδρος της "Κυβέρνησης Εθνικής Σωτηρίας" ο Νίκος Σαμψών, δημοσιογράφος και γνωστός για την ελληνοκεντρική του στάση. Ποιος ήταν ο σκοπός του πραξικοπήματος; Ο κύριος στόχος ήταν η ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα (ένωση ή "Ένωσις"), ιδέα που υποστήριζαν οι πιο ακραίοι εθνικιστικοί κύκλοι. Όμως, το πραξικόπημα παραβίασε την ανεξαρτησία της Κύπρου και την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στις δύο κοινότητες – Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους. Οι συνέπειες: Πέντε ημέρες αργότερα, στις 20 Ιουλίου 1974, η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο με την επίκληση του ρόλου της ως εγγυήτρια δύναμη, με αποτέλεσμα τη διχοτόμηση του νησιού. Η εισβολή είχε καταστροφικά αποτελέσματα: χιλιάδες νεκροί και αγνοούμενοι, προσφυγιά, και από τότε το νησί παραμένει διαιρεμένο. Αυτή η ημερομηνία, η 15η Ιουλίου, αποτελεί σημείο μνήμης και πένθους για την Κύπρο, αφού οδήγησε σε τραγικές εξελίξεις για το νησί και τον λαό του.

Χαμάς, Ισραήλ και γενοκτονία: Ιστορικές αλήθειες και κατασκευασμένα αφηγήματα

Η ιστορία της Παλαιστίνης και η πολυκύμαντη διαδρομή του παλαιστινιακού λαού προς την κρατική συγκρότηση συνιστούν ένα από τα πιο περίπλοκα και πολυσυζητημένα ζητήματα του σύγχρονου γεωπολιτικού χάρτη. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, οι Παλαιστίνιοι δεν διέθεταν ποτέ ένα πλήρως συγκροτημένο, διεθνώς αναγνωρισμένο και κυρίαρχο κράτος, παρά τις πολυάριθμες και επαναλαμβανόμενες προσπάθειες για την απόκτηση πολιτικής αυτονόμησης και εδαφικής κυριαρχίας. Στο κείμενο που ακολουθεί επιχειρείται μια ιστορική, πολιτική και νομική επισκόπηση αυτής της πορείας, με στόχο τη σαφή και τεκμηριωμένη αποτύπωση των δεδομένων.

Ο όρος «Παλαιστίνη» εμφανίζεται για πρώτη φορά στη ρωμαϊκή περίοδο, τον 2ο αιώνα μ.Χ., όταν η επαρχία της Ιουδαίας μετονομάστηκε από τους Ρωμαίους σε «Syria Palaestina», σε μια προσπάθεια αποσύνδεσης της περιοχής από το εβραϊκό στοιχείο. Έκτοτε, η περιοχή ουδέποτε αποτέλεσε ανεξάρτητο κράτος, καθώς ενσωματωνόταν διαδοχικά σε μια σειρά από αυτοκρατορίες: Βυζαντινή, Αραβική, Οθωμανική και άλλες. Κατά την ισλαμική επέκταση του 7ου αιώνα, η Παλαιστίνη ενσωματώθηκε στα αραβικά χαλιφάτα και απέκτησε αραβικό και μουσουλμανικό χαρακτήρα, χωρίς ωστόσο να συγκροτηθεί ως αυτόνομη πολιτική οντότητα. Η πολιτική κυριαρχία της περιοχής ανήκε πάντα σε εξωτερικά κέντρα εξουσίας και όχι σε έναν εντοπίσιμο παλαιστινιακό πολιτικό φορέα.

Οι καταγωγές των Χριστουγέννων

Τα Χριστούγεννα, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, δεν δημιουργήθηκαν εν κενώ, αλλά ενσωμάτωσαν προϋπάρχουσες παραδόσεις που έδιναν έμφαση στη γέννηση, την αναγέννηση και το φως, συγχώνευσαν και εν μέρει αντικατέστησαν αρχαιότερες γιορτές με παρόμοια χαρακτηριστικά στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Αυτές οι γιορτές περιλάμβαναν την αναγέννηση, τον εορτασμό της γέννησης ενός σωτήρα ή την αποθέωση ηρώων και θεών, καθώς και σύμβολα όπως το δέντρο της ζωής και το φως. Σημαντικές προχριστιανικές γιορτές συνδέονται με την εορτή των Χριστουγέννων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα Σατουρνάλια (17-23 Δεκεμβρίου) στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μια γιορτή προς τιμήν του θεού Κρόνου που περιλάμβανε ξέφρενους εορτασμούς, ανταλλαγή δώρων και προσωρινή κοινωνική ισότητα, με τους σκλάβους να γίνονται «ίσοι» με τους κυρίους τους, ενώ υπήρχε σύνδεση με το Χειμερινό Ηλιοστάσιο και την ανανέωση του φωτός· επίσης, ο Sol Invictus, με γιορτή στις 25 Δεκεμβρίου, καθιερώθηκε επίσημα από τον αυτοκράτορα Αουρελιανό το 274 μ.Χ., συμβολίζοντας την αναγέννηση του φωτός, και οι πρώτοι Χριστιανοί επέλεξαν την ίδια ημερομηνία για τη γέννηση του Χριστού, ενσωματώνοντας τον ίδιο συμβολισμό... 

Πως εκπαιδεύονταν οι Δάσκαλοι της Αναγέννησης, όταν ήταν μαθητές;

Η εκπαίδευση των καλλιτεχνών κατά την Αναγέννηση αποτελούσε μια συστηματική διαδικασία που στόχευε στην ανάπτυξη τόσο των τεχνικών δεξιοτήτων όσο και της διανοητικής κατάρτισης. Οι μελλοντικοί καλλιτέχνες ξεκινούσαν την εκπαίδευσή τους σε εργαστήρια, γνωστά ως "bottega", υπό την καθοδήγηση ενός έμπειρου δασκάλου. Η διαδικασία συνήθως ξεκινούσε σε μικρή ηλικία, όταν οι μαθητευόμενοι αναλάμβαναν βοηθητικές εργασίες, όπως την παρασκευή χρωμάτων και την προετοιμασία καμβάδων. Μέσα από αυτές τις φαινομενικά απλές δραστηριότητες, εξοικειώνονταν με τα υλικά και τις βασικές τεχνικές που αποτελούσαν τη βάση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Καθώς προχωρούσαν στην εκπαίδευσή τους, οι μαθητευόμενοι άρχιζαν να αντιγράφουν σχέδια και έργα τέχνης, μαθαίνοντας τη σύνθεση, την ανατομία και την προοπτική.

Η σχεδίαση, γνωστή ως "disegno", ήταν η κεντρική δεξιότητα στην εκπαίδευση. Θεωρούνταν η βάση κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας και απαιτούσε αφοσίωση και αμέτρητες ώρες εξάσκησης. Οι μαθητευόμενοι έκαναν σχέδια από γύψινα εκμαγεία αρχαίων γλυπτών και, αργότερα, από ζωντανά μοντέλα. Αυτή η πρακτική τους βοηθούσε να κατανοήσουν τη φόρμα, τις αναλογίες και την κίνηση, στοιχεία που χαρακτήριζαν την τέχνη της Αναγέννησης. Επιπλέον, οι καλλιτέχνες ενθαρρύνονταν να μελετούν μαθηματικά, γεωμετρία και φιλοσοφία, σύμφωνα με τις ανθρωπιστικές αξίες της εποχής. Οι γνώσεις αυτές ήταν απαραίτητες για την κατανόηση της προοπτικής και της ανατομίας, ενώ προσέδιδαν βάθος και διανοητική διάσταση στο έργο τους.

Η σχέση μεταξύ δασκάλου και μαθητευόμενου ήταν ζωτικής σημασίας. Οι μαθητευόμενοι εργάζονταν συχνά για πολλά χρόνια υπό την επίβλεψη ενός μέντορα, αποκομίζοντας γνώσεις, εμπειρίες και επαφές με σημαντικούς προστάτες της τέχνης. Αυτές οι σχέσεις έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην επαγγελματική τους πορεία. Όταν οι μαθητευόμενοι ολοκλήρωναν την εκπαίδευσή τους, μπορούσαν να εργαστούν ως ανεξάρτητοι καλλιτέχνες ή να δημιουργήσουν τα δικά τους εργαστήρια, συνεχίζοντας την παράδοση της εκπαίδευσης των επόμενων γενεών.

Το σύστημα εκπαίδευσης της Αναγέννησης αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία μερικών από τα σπουδαιότερα έργα τέχνης στην ιστορία. Η ισορροπία ανάμεσα στην τεχνική αρτιότητα, τη διανοητική ανάπτυξη και την καθοδήγηση από έμπειρους καλλιτέχνες εξασφάλισε την αδιάκοπη εξέλιξη της τέχνης και άφησε μια κληρονομιά που συνεχίζει να εμπνέει.

Σχετικό με το θέμα, πιο αναλυτικό από το κέιμενο μου και πολύ ενδιαφέρον βρήκα το ακόλουθο video. 

Betye Saar: Ένα Οδοιπορικό στην Τέχνη και τον Ακτιβισμό ξεκίνησε στις 30 Ιουλίου 1926

Η Betye Saar, γεννημένη στις 30 Ιουλίου 1926 στο Λος Άντζελες της Καλιφόρνιας, είναι μια εξέχουσα Αφροαμερικανή καλλιτέχνης γνωστή για τη δουλειά της στον τομέα της συναρμολογικής τέχνης. Μέσα από την τέχνη της, η Saar έχει καταφέρει να διηγηθεί ιστορίες και να ασκήσει κριτική σε αρνητικά στερεότυπα για τους Αφροαμερικανούς.

Η Saar μεγάλωσε στο Λος Άντζελες και, μετά τον θάνατο του πατέρα της, μετακόμισε με τη μητέρα και τα αδέρφια της στη γειτονιά Watts. Εδώ, η Saar άρχισε να συλλέγει διάφορα αντικείμενα, δείχνοντας από μικρή ηλικία μια ιδιαίτερη κλίση στη δημιουργία και την επισκευή αντικειμένων. Η εκπαίδευσή της ξεκίνησε με μαθήματα τέχνης στο Pasadena City College και συνεχίστηκε στο University of California, Los Angeles (UCLA), όπου απέκτησε πτυχίο στο σχεδιασμό το 1947.

Ξεκίνησε την επαγγελματική της ζωή ως κοινωνική λειτουργός, πριν αφοσιωθεί στην τέχνη. Το ενδιαφέρον της για την τέχνη αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια μεταπτυχιακών σπουδών της, όπου γνώρισε τη χαρακτική και τον κόσμο των συναρμολογικών έργων τέχνης. Η έμπνευσή της προήλθε από έκθεση του Joseph Cornell και από τους πύργους Watts του Simon Rodia.

Ανακυκλωμένα Υλικά στην Τέχνη: Το Πρωτοποριακό Έργο της Nevelson

Στις 27 Ιουνίου του 1959, δλδ. "σαν σήμερα", η Louise Nevelson παρουσίασε για πρώτη φορά δημόσια έργο της, την εγκατάσταση "Sky Cathedral", μια σημαντική στιγμή στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης. Η Nevelson χρησιμοποίησε ξύλινα αντικείμενα που βρήκε στα απορρίμματα, όπως σπασμένα έπιπλα και σανίδες, για να δημιουργήσει ένα μεγάλο, τοιχογραφικό έργο. Τα κομμάτια αυτά συναρμολογήθηκαν σε ένα σύνθετο γεωμετρικό σχέδιο, βαμμένα εξ ολοκλήρου μαύρα, δίνοντας έμφαση στην υφή και τη μορφή των υλικών. Αυτή η καινοτόμος προσέγγιση ανέδειξε την ιδέα ότι τα απορρίμματα μπορούν να μετατραπούν σε τέχνη υψηλής αισθητικής και συμβολικής αξίας.

Η χρήση ανακυκλωμένων υλικών από τη Nevelson ήταν πρωτοποριακή και άλλαξε την αντίληψη για τα υλικά που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην τέχνη. Η πρακτική της προώθησε την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση, επιτρέποντας στους καλλιτέχνες να ανακαλύψουν νέες δυνατότητες και μέσα έκφρασης. Η δουλειά της συνέβαλε στην ανάπτυξη του κινήματος Assemblage Art, όπου αντικείμενα καθημερινής χρήσης επαναχρησιμοποιούνται για τη δημιουργία τέχνης, υποστηρίζοντας ότι οτιδήποτε μπορεί να γίνει τέχνη, αρκεί να τοποθετηθεί σε νέο πλαίσιο.

Επιπλέον, η Nevelson επηρέασε την εννοιολογική τέχνη, καθώς τα αντικείμενα που χρησιμοποιούσε είχαν ήδη μια ιστορία και έναν προηγούμενο σκοπό, προσδίδοντας μια εννοιολογική διάσταση στις δημιουργίες της. Η πρακτική της επίσης προώθησε τις αρχές της περιβαλλοντικής συνείδησης και αειφορίας στην τέχνη, ανοίγοντας τον δρόμο για μελλοντικούς καλλιτέχνες να εξερευνήσουν οικολογικά θέματα. Με την "Sky Cathedral", η Nevelson όχι μόνο δημιούργησε ένα εντυπωσιακό έργο τέχνης, αλλά και καθιέρωσε τη χρήση ανακυκλωμένων υλικών ως μια αποδεκτή και δημιουργική προσέγγιση στην καλλιτεχνική παραγωγή.

Η ιστορία της Καθαράς Δευτέρας & της λέξης "κούλουμα"

Στις διάφορες ιστοσελίδες που έχουν ασχοληθεί με το θέμα -σε μη επιστημονικό λαογραφικό ύφος- θα διαβάσετε ότι η “Καθαρά Δευτέρα” είναι μία χριστιανική θρησκευτική γιορτή με την οποία ξεκινά η Σαρακοστή για την Ορθόδοξη εκκλησία, ενώ ταυτόχρονα σημάνει το τέλος των “Απόκρεω”, ότι η “Καθαρά Δευτέρα” ονομάστηκε έτσι γιατί οι Χριστιανοί "καθαρίζονταν" πνευματικά και σωματικά. Όπως όλες τις θρησκευτικές γιορτές η Εκκλησία ανά τους αιώνες -στη προκειμένη περίπτωση η Βυζαντινή εκκλησία, καθώς από τα βυζαντινά χρόνια έλκει τη καταγωγή το έθιμο- φρόντισε να τη καταστήσει μέρα νηστείας, εκτός από μέρα αργίας. Η νηστεία ξεκινά και διαρκεί για 40 μέρες, όσες ήταν και οι μέρες νηστείας του Χριστού στην έρημο. Την Καθαρά Δευτέρα συνηθίζεται να τρώγεται λαγάνα -το άζυμο ψωμί των Εβραίων δηλαδή, που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα, όπως συνέβαινε από αρχαιοτάτων χρόνων στις θρησκευτικές γιορτές σημιτικής καταγωγής , μία ακόμη “πρωτοτυπία” της Χριστιανικής θρησκείας, ταραμάς και άλλα νηστίσιμα. Η “Καθαρά Δευτέρα” γιορτάζεται 48 ημέρες πριν την Κυριακή του Πάσχα, και όπως και το ίδιο το Πάσχα είναι “κινητή εορτή”, δηλαδή δεν εορτάζεται σε σταθερή ημερομηνία.

Η παλιά Βυζαντινή γιορτή ονομαζόταν “Απόθεση” και κατά άλλους συγγραφείς “Απόδοση”, ημερομηνία κατά την οποία οι Βυζαντινοί μαζεύονταν σε πλατείες και δημόσια μέρη και τραγουδούσαν όλοι μαζί ευχετήρια τραγούδια που είχαν σχέση με την Ανοιξη, γεγονός που συνηγορεί υπέρ της εικασίας ότι η ελληνορθόδοξη εκκλησία βρήκε έναν ακόμη τρόπο να “καπελώσει” τις πανάρχαιες γιορτές της πρώιμης Άνοιξης στον Ελλαδικό χώρο, οι οποίες λάμβαναν χώρα για αιώνες πριν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, διατηρώντας αρχικά ένα μέρος του χαρακτήρα τους -άσματα, κατανάλωση των προϊόντων της γής (εξ ου και η φασολάδα, και τα υπόλοιπα φυτικά παρασκευάσματα που γενικώς συνηθίζονται περισσότερο από τον ταραμά, που είναι πιο σύγχρονη συνήθεια) εκθρησκευτικοποιώντας τη, και “αποστειρώνοντάς” τη, και -εικάζεται ότι- μάλλον κάπως έτσι πρέπει να προέκυψε και το όνομα της! Στις ελληνικές γιορτές θα επανέλθω παρακάτω, που αναλύω πως προέκυψε η λέξη “κούλουμα”...

Οι Απαρχές του Συμβολισμού στις Εικαστικές Τέχνες

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Ευρώπη βρισκόταν σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών, πολιτικών και πολιτιστικών μεταβολών. Η βιομηχανική επανάσταση, η αστικοποίηση και η ταχεία ανάπτυξη της επιστήμης είχαν προωθήσει μια υλιστική και ρεαλιστική προσέγγιση της ζωής. Ως αντίδραση σε αυτήν την τάση, εμφανίστηκε το κίνημα του Συμβολισμού, που επιδίωξε να απομακρυνθεί από τον ρεαλισμό και να εστιάσει στα όνειρα, τα συναισθήματα και το υποσυνείδητο.

Ο Συμβολισμός πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία με τη δημοσίευση του μανιφέστου του Jean Moréas το 1886 στη γαλλική εφημερίδα Le Figaro. Ο Moréas υποστήριξε ότι οι εικαστικές τέχνες πρέπει να εκφράζουν τις ιδέες και τα συναισθήματα του καλλιτέχνη, αντί να αναπαριστούν πιστά την πραγματικότητα. Αυτή η προσέγγιση βρήκε απήχηση σε καλλιτέχνες που ένιωθαν ότι η ρεαλιστική απεικόνιση της καθημερινότητας δεν μπορούσε να αποδώσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής.

The Roman Empire at Bay: Ματιές στα θεμέλια του Κράτους στον Δυτικό Κόσμο

To "The Roman Empire at Bay, AD 180-395 (The Routledge History of the Ancient World" δεν είναι ένα εύκολο ανάγνωσμα, ούτε καν την δεύτερη φορά που θα το διαβάσεις, όπως έκανα εγώ μόλις. 780 πυκνογραμμένες σελίδες με μόνο 4 χάρτες, χωρισμένες σε πέντε κεφάλαια με άξονα την ιδρεύνηση διαφορετικών πτυχών της αυτοκρατορίας παρά με χρονολογική άγκυρα αποτελούν τον σκελετό του τιτάνιου ιστοριογραφικού εγχειρήματος.

Το βιβλίο όμως ανταμείβει όποιον εκτελέσει το "άλμα της πίστης" (leap of faith) και το διαβάσει. Είναι βαθιά ενημερωτικό, ακραία προσωπογραφικό και ενδιαφέρον, για οποιονδήποτε θέλει πραγματικά να καταλάβει την ουσιαστική πολιτισμική συμβολή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αλλά και να γνωρίσει την εποχή και τους ανθρώπους της, τις ελπίδες τους, τις δοκιμασίες τους, την εμπειρία της ζωής τους, μέχρι τις πιο μικρές λεπτομέρειες. Σε έναν και μόνο τόμο, καλύπτεται η ουσία των κρίσιμων χρόνων 180-395 μ.Χ., η οποία είδε τη μετατροπή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από ένα ενιαίο κράτος με επίκεντρο τη Ρώμη σε μια νέα πολιτεία με δύο πρωτεύουσες και μια νέα θρησκεία την Χριστιανική.

Το βιβλίο ενσωματώνει την κοινωνική και πνευματική ιστορία στην αφήγηση, επιδιώκοντας να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ ενδεχόμενων γεγονότων και βαθύτερης δομής. Καλύπτει επίσης μια εκπληκτικά τους εμφύλιους πολέμους μετά τον θάνατο του Commodus, και με ενδιαφέροντα τρόπο την μετατροπή του Κωνσταντίνου και την άφιξη των Γότθων στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Είναι ένα βιβλίο που εξηγεί στον αμύητο και τεκμηριώνει στον μυημένο την επινόηση των δομών του σύγχρονου κράτους, την θεμελίωση του δικανικού συστήματος στον Δυτικό κόσμο, την έννοια του τακτικού στρατού, την εμπλοκή της θρησκευτικής και κοσμικής εξουσίας όπως την βλέπουμε σήμερα, τέλος, την έννοια της μιας Πολιτείας πολύ διαφορετικής από την αρχαιοελληνική, μα ίσως πιο κοντινής στο σκληρό σύγχρονο πολιτικό γίγνεσθαι, ώστε σε κάνει να αναρωτιέσαι για την ουσιαστική προὀδο που έχει επιτύχει από το 395 μ.Χ. και εξής ο πολιτισμός μας.

Δημητρίου Καμπούρογλου "Ιστορία των Αθηναίων" με πρόσημο προσωπικό

Ο πρώτος τόμος της ανάτυπης έκδοσης
σε τρίτομο της Ιστορίας των Αθηναίων
του Καμπούρολγου, με
τον εσκεμμένα λάνθασμένο τίτλο
του 1959. 

Πριν δύο εβδομάδες, τις πρώτες ημέρες του εθνικού αυτοπεριορισμού μας, άδραξα από την βιβλιοθήκη μου τον ξεφτισμένο και γηραιό πρώτο τόμο της "Ιστορίας των Αθηνών" του Καμπούρογλου (μην  σπεύσετε οι γνωρίζοντες το έργο να με κατηγορήσετε -γνωρίζω ότι ο τίτλος του πρωτοτύπου είναι "Ιστορία των Αθηναίων" και ότι το έργο του γνωστού ακαδημαϊκού αφορα αυτό ακριβώς ως επί το πλείστον, και όχι απλά τον τόπο κατά γεωγραφικό προσδιορισμό). Δυστυχώς, το τρίτομο είναι ανατύπωση των εκδόσεων Παπαδημητρίου του 1959, και όχι το πρωτότυπο έργο, το οποίο ο πατέρας του πατέρα μου απώλεσε κατά την μετακίνηση των βιβλιοθηκών του από την Άμφισσα στο σπίτι του στην Αθήνα, μετά την Κατοχή. Τον Δημήτριο (όπως πάντοτε αποκαλούσε τον συγγραφέα) ο παππούς μου τον είχε δει τελευταία φορά το λίγο πριν την αναχώρηση του από την Αθήνα για την Άμφισσα, όταν ανακοινώθηκε στον ακαδημαϊκό και φίλο του η πρόθεση της κυβέρνησης Μεταξά να φιλοτεχνηθεί και να στηθεί αδριάντας του σε πλατεία των Αθηνών. Ο Δημήτριος Καμπούρογλου πέθανε το 1941 και ο παππούς μου ποτέ δεν βρήκε το γνήσιο έργο με την προσωπική αφιέρωση που αναζητούσε μέχρι το νεκροκρέβατο του το 1981. Στις 14 μετακομίσεις μου, εντός και εκτός Ελλάδας, το τρίτομο διασώθηκε και ανήκει ακόμα στην βιβλιοθήκη μου. 

O πατέρας του πατέρα μου Ευθύμιος Καπράλος εμφανίζεται δεύτερος από
τα αριστερά προς τα δεξιά όπως βλέπουμε την φωτογραφία.
Πηγή: www.amfissahistory.gr

Η λατρεία του παππού μου για τον Καμπουρογλου τον έκανε να μου διαβάζει απο τα βιβλία αυτά. Φυσικά, ούτε το τρίτομο είναι βιβλίο για τετράχρονα, ούτε η ακραία αρχαείζουσα ιδιόλεκτος του είναι ιδιαίτερα αναγνώσιμη. Το περιεχόμενο όμως, εξηγημένο και βαλμένο στα μέτρα κατανόησης ενός μικρού παιδιου κατά την αντίληψη ενός υπερενενηντάχρονου παππού, δημιουργεί μία ενδιαφερουσα διαδικασία συμβολοποίσης -αποσυμβολοποίησης στο μυαλό ενός παιδιού. Άκουγα, ρωτούσα, μου εξηγούσε με δικά του λόγια, συνέχιζε, και η διαδικασία επαναλαβανόταν. Μέχρι την τελική κατάπτωση του και τον θάνατο του στα 6 μου, είχαμε τελειώσει το τρίτομο. Όταν, αργότερα,"ξεκοκκάλισα" τα βιβλία τη οικογενειακής βιβλιοθήκης διάβασα και πολλά από τα βιβλία των παππούδων μου μέχρι τα 15 μου, γραμμένα τα περισσότερα σε μη καθομιλουμένη γλώσσα της εποχής μας, ήμουν αρκετά εξοικειωμένος για να τα βγάλω πέρα με αυτή την ιδιαίτερη γλώσσα. 

Ρετσίνα στον Πειραιά

Η οδός Ρετσίνα το 1939 στη συμβολή της με την οδό Αλιπέδου.

Οι αδελφοί Ρετσίνα εκτός του ότι παρήγαγαν φτηνά ελληνικά βαμβακερά υφάσματα, ανέπτυξαν μαζικά την ραπτική στην Ελλάδα, σε τέτοιο βαθμό ώστε ένα βαμβακερό παντελόνι που πριν κόστιζε 40 δραχμές να πωλείται τώρα μόλις με 5 δραχμές! Έτσι η εργατική αλλά και η φοιτητική τάξη ανακουφίστηκε και τα υφάσματα Ρετσίνα έγιναν δημοφιλή. Το ίδιο έπραξαν αργότερα και με τα μάλλινα υφάσματα των οποίων η τιμή κατέβηκε από τις είκοσι δραχμές στις οκτώ!

Ο Θεόδωρος Ρετσίνας εξαιτίας των υφασμάτων του έφτασε να εκλεγεί και Δήμαρχος Πειραιώς την 1 Οκτωβρίου του 1887. Το όνομα του Θεόδωρου Ρετσίνα, δεν ήταν για τον εργατόκοσμο του Πειραιά ενός ακόμη πλουσίου και πετυχημένου άνδρα, αλλά ενός κοινωνικού σωτήρα κι αυτό φάνηκε από τα αποτελέσματα της δημοτικής εκλογικής διαδικασίας. Πριν από την ίδρυση της κλωστοϋφαντουργίας των Αδελφών Ρετσίνα τα υφάσματα ήταν πανάκριβα καθώς εισάγονταν από την Ευρώπη. Προς τιμή του ο δρόμος στις 11 Δεκεμβρίου του 1906 μετονομάσθηκε σε "οδό Θεόδωρου Ρετσίνα". Ωστόσο μόνο το επίθετο αναγράφηκε στα οδόσημα. 

Το κείμενο και η φωτογραφία προέρχονται από ενα άρθρο που παρουσίασε στο blog του ο κ. Στέφανος Μίλεσης.

Ζητάτε να σας πω

Ο Αττίκ (πραγματικό όνομα: Κλέων Τριανταφύλλου, 19 Μαρτίου 1885 - 29 Αυγούστου 1944) ήταν Έλληνας συνθέτης, στιχουργός και ερμηνευτής των τραγουδιών του. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού στις αρχές του 20ού αιώνα.

Γεννήθηκε στην Αθήνα και ήταν γιος της Εριθέλγης Ραπτάκη. Από την μητέρα του ήταν εγγονός του Δημητρίου Ραπτάκη, ιατρού και βουλευτή Κυθήρων στην Ιόνιο Βουλή, και της Κλεπάτρας Κορωναίου, αδελφής του στρατιωτικού Πάνου Κορωναίου. Μεγάλωσε στην Αίγυπτο, όπου παρακολούθησε μαθήματα μουσικής. Το 1907 φτάνει στο Παρίσι, για να σπουδάσει πολιτικές και οικονομικές επιστήμες -ως συνέχεια των σπουδών του στη Νομική σχολή Αθηνών- όμως αποφάσισε να τις εγκαταλείψει γρήγορα για να γραφτεί στο Conservatoire de Paris, όπου θα έχει καθηγητές τον Gabriel Fauré, τον Camille Saint-Saëns και τον Émile Pessard. Στο Παρίσι είχε εκδόσει περίπου 300 συνθέσεις, τραγούδια, μουσική για πιάνο, για οπερέτα, για μπαλέτο κ.α. και έγινε ιδιαίτερα γνωστός. Συνεργάστηκε ως ηθοποιός με διάφορους θιάσους και συμμετείχε σε περιοδείες σε διάφορες χώρες ως το 1930, οπότε εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και δημιούργησε την περίφημη «Μάντρα του Αττίκ».

Λίγο πριν από τον θάνατό του πρωταγωνίστησε στην ταινία Χειροκροτήματα του Γιώργου Τζαβέλλα που είχε κάποια σχεδόν αυτοβιογραφικά στοιχεία (δείτε το βίντεο στο τέλος του κειμενου). Στην ταινία αυτή ο Αττίκ, κουρασμένος από τις κακουχίες της κατοχής και υπερβολικά μελοδραματικός, σε λίγα θύμιζε τη γεμάτη δυναμισμό και ευφυΐα προσωπικότητα του δημιουργού της «Μάντρας». Τραγούδια του συνθέτη στην ταινία απέδωσε η ηθοποιός Ζινέτ Λακάζ.

Ο Άη Βασίλης που χάνουμε, τα παραμύθια που σκοτώνουμε

Από χώρα σε χώρα ο θρύλος του -αλλά και η φυσιογνωμία του- μπορεί να διαφέρουν, όμως η προσφορά του Αϊ Βασίλη παραμένει αναλοίωτη στην ουσία αλλά και στο σημειολογικό νόημά της. Για τα παιδιά των χριστιανών στη Γκάνα στην Αφρική είναι ο Πατέρας των Χριστουγέννων που έρχεται όχι από το Β. Πόλο ή από την Καισάρεια αλλά από τα βάθη της ζούγκλας.  Στη Χαβάη -αλλά και στην Καλαμάτα- καταφθάνει πάνω σε μία βάρκα. Στην Αυστραλία κάνει την εμφάνισή του πάνω σε θαλάσσια σκι, με περιβολή ένα κόκκινο ολόσωμο μαγιό. Στην Βραζιλία ονομάζεται Βόντο Ιντο ο προπάππος δηλαδή των Ινδιάνων.  Στην Κίνα τον φωνάζουν Ντουν Τσε Λάο Ρεν που σημαίνει ο Γέρος των Χριστουγέννων. Για τα παιδιά στην Πολωνία τα δώρα έρχονται από τα αστέρια, στην Ουγγαρία τα φέρνουν άγγελοι, ενώ στην Γαλλία τα κουβαλά στην πόρτα ο Περ Νοέλ (Πατέρας των Χριστουγέννων) ή ακόμη και το Θείο Βρέφος. Στη Συρία τα κουβαλά στην καμπούρα της η πιο νεαρή καμήλα που γεννήθηκε την 6η Ιανουαρίου, ανήμερα της γιορτής των Μάγων, οι οποίοι πρωταγωνιστούν στη διανομή των δώρων στις περισσότερες ισπανόφωνες χώρες από την Ισπανία και το Μεξικό μέχρι το Π. Ρίκο, την Αργεντινή, τη Βραζιλία και τις Φιλιππίνες. Στην Ιταλία το δύσκολο έργο έχει αναλάβει η μάγισσα Μπεφάνα η οποία είχε αρνηθεί να μεταβεί μαζί με τους 3 μάγους γιατί δεν είχε τελειώσει το σκούπισμα. Έκτοτε περιφέρεται από σπίτι σε σπίτι με το σκουπόξυλο στο χέρι ψάχνοντας το Θείο Βρέφος και απ όπου περνά αφήνει και ένα δώρο. Την ίδια περιπλανώμενη γερόντισσα συναντάμε στη Ρωσία. Ονομάζεται Μπαμπούσκα, έδωσε λάθος κατεύθυνση στους Μάγους και από τότε περιφέρεται στα σπίτια και περιεργάζεται τα παιδικά πρόσωπα. Όσα ήταν καλά θα πάρουν δώρο. Τα υπόλοιπα μπορούν να ελπίζουν μόνο στη μεγαλοψυχία του γηραιού κυρίου με την λευκή γενειάδα και την κόκκινη στολή που ονομάζεται "Παππούς του Χιονιά". Στις αμέσως επόμενες γενιές ίσως τα παιδιά είναι αρκετά έξυπνα απ΄λο μικρή ηλικία ώστε να απομυθοποιήσουν τον Άγ. Βασίλη, ή οι γονείς τους "ορθώς πληροφορημένοι" για τον "εμπορικό άγιο που εισήγαγε η Coca Cola". Δεν αντιλέγω αλλά ίσως η αλήθεια να είναι αντικειμενικη, ίσως όμως, παράλληλα, η ζήτηση της να μην είναι εξίσου ευγενής, επιθυμητή ή χρήσιμη.

Η πρωινή γνωριμία με τον Ντέιν

Το χορταριασμα της μνήμης, δεν μας επιτρέπει να γνωρίσουμε καν το μικρό όνομα του ήρωα: αυτό με το οποίο τον φωναξε η γυναίκα του, του ' δώσε ο πατερας του, τον έκλαψε η μάνα του. Το πάρκο βρίσκεται απέναντι από το σπίτι που μένω. Τα παρτέρια τριγύρω είναι περιποιημενα, τόσο που σε κάνει να αναρωτιέσαι μήπως είναι κηποτεχνικη επιλογή να κείται η πλάκα ανάμεσα στα αγριοχορτα. Πάντως, η πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής δεν εχει ιδέα που βρίσκεται η "πλατεία Ντέιν" 20 χρόνια μετά την τοποθέτηση της αναθηματικής πλάκας.

Ωστόσο, στην σελίδα 22 του τεύχους 42 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013  της τοπικής εφημερίδας της Θέρμης και του Νέου Ρυσίου Θεσσαλονίκης Ἡ ΑΠΟΨΗ", βρίσκουμε το (δυστυχώς ανυπόγραφο) άρθρο με τίτλο "Ο αξιωματικός Ντέιν Ο δικός μας, άγνωστος ήρωας" που παραθέτω αυτούσιο. Δυστυχώς είναι η μόνη σοβαρή αναφορά που βρήκα online, και, αυτή, σε cached σελίδα του Google. Επειδή η "ΆΠΟΨΗ" παρά τον τοπικό χαρακτήρα  της είναι μια σοβαρή έκδοση, ίσως διαθέτει φύλλα ή το αρχείο, οπότε η ίχνευση του άρθρου να έχει κάποια χρησιμότητα:

Μια άλλη ματια στην 28η Οκτωβρίου

Υπήρξε και κείνη η γενιά,
και αυτούς είναι που θυμάμαι
κάθε "σαν σήμερα".
Είχαν και εκείνοι
όνειρα, έρωτες, ελπίδες, προσδοκίες.
Κανείς δεν ήθελε να γίνει "ήρωας",
ταφόπλακα, ή "μνημείο"
για να καταθέτουμε στεφάνια...
Αν άκουγες τις μύχιες σκέψεις τους,
θα επιθυμούσαν πράγματα απλά
και καθημερινά όπως όλοι μας.
Ας θυμόμαστε τους ανθρώπους
που στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων
με αυταπάρνηση,
πέρα και πάνω από εμβατήρια
και αστραφτερά καλογυαλισμένα κανόνια...

Ο Γκαίτε που (δεν) ξέρουμε (video)

Ο Γάλλος που άλλαξε για πάντα την Θρησκεία, την Επιστήμη, την Πολιτική και την Ιστορία (video)

H δυστυχία να σε λένε Carmina Burana στην Ελλάδα

Το 1936 ο Carl Orff  -Γερμανός συνθέτης και μουσικοπαιδαγωγός-  ολοκλήρωσε την δουλειά του με το μνημειώδες έργο που έγινε γνωστό παγκοσμίως ως "Carmina Burana", και, ακολούθως, το 1937 εξέδωσε στην τελική μορφή του. Η διάρκειας μίας περίπου ώρας σύνθεση χαρακτηρίζεται ως "σκηνική cantata", είναι μέρος μια τριλογίας, που περιλαμβάνει τις καντάτες "Catulli Carmina" και "Trionfo di Afrodite" ("Ο θρίαμβος της Αφροδίτης"). Και τα τρία συνοψίζουν το θρίαμβο του ανθρώπινου πνεύματος.

Ο τίτλος "Carmina Burana" είναι μέρος του αρχικού Λατινικού τίτλου "Carmina Burana: Cantiones profanæ cantoribus et choris cantandæ comitantibus instrumentis atque imaginibus magicis" μιας Μεσσαιωνικής συλλογής με 24 ποιήματα. Ο τίτλος επί λέξει σημαίνει "Τραγούδια του Burana: κοσμικά τραγούδια για τραγουδιστές και ορχήστρες για να εκτελεστούν με μουσικά όργανα και μαγικές εικόνες".  "Burana" ονομάζοταν το σημερινό Benediktbeuern, ένα χωριό 3000 κατοίκων περίπου σήμερα, στην Βαυαρία. Εκεί βρισκόταν το διάσημο στον Μεσσαιωνικό κόσμο, ομώνυμο με το σημερινό χωριό, Αββαείο των Βενεδικτίνων μοναχών και σε αυτό βρέθηκε το χειρόγραφο της συλλογής. Το Μοναστήρι ιδρύθηκε το 739 μ.Χ., αλλά το χειρόγραφο χρονολογείται από το 1230 μ.Χ.  περίπου, και ανακαλύφτηκε το 1803, μαζί με πολλά άλλα ποιήματα, τραγούδια και άλλα κείμενα. Το μεγαλύτερο μέρος του υλικού που ανακαλύφτθηκε είναι γραμμένο στα Λατινικά, αν και μερικά είναι στα Παλαιο-ιταλικά και τα Γερμανικά της περιόδου εκείνης.

Το πρώτο και το τελευταίο μέρος είναι τα γνωστότερα, και αμφότερα ονομάζονται "Fortuna Imperatrix Mundi" (Μοίρα, η αυτοκράτειρα του κόσμου). Και τα δύο μέρη ξεκινούν με το κομμάτι "Ο Fortuna" που είναι αυτό που πολλοί γνωρίζουν περισσότερο ως "Carmina Burana". Και είναι πραγματικά κρίμα, διότι όλη η σύνθεση, αν και κάπως απλοϊκή κατά τις αναγεννησιακές φόρμες σύνθεσης, είναι μια εντυπωσιακότατη και πανέμορφη μουσική, ιδίως αν έχει κάποιος την τύχη να την δει ζωντανά, εκτελεσμένη. Προσωπικά αγαπημένο μου -εκτός βεβαίως, από το γνωστό O Fortuna, είναι το ενδέκατο κομμάτι ("Estuans interius Ira vehementi" = Φλέγομαι μέσα μου με βίαιο θυμό, απομωνομένο, το ακούτε ΕΔΩ), ένα κομμάτι για βαρύτονο και ορχήστρα. Οι εναλλαγές στο σύνολο της σύνθεσης σε  στυλ και ρυθμό είναι πληθωρικές, και το όλο πόνημα του συνθέτη μπορεί να στερείται της ισορροπίας ή λεπταισθησίας άλλων συνθέσεων σύγχρονης κλασσικής μουσικής -όπως αιτιάται από μουσικούς της εποχής μας- παράγει όμως ένα σύνολο καθ' όλα αξιοπρόσεκτο, που αξίζει μιας δεύτερης ακρόασης.

Το χειρόγραφο στο οποίο βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος
της Εισαγωγή και της Επωδού του έργου του Orff,
το ποιήμα O Fortuna. Κοιτάξτε προσεκτικά τις 6 τελευταίες σειρές.

Στην Ελλάδα η σύνθεση του Orff είχε μια παράξενη τύχη, ιδίως από την δεκαετία του 1980 και εξής, όταν  το 1981, το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου επέλεξε ως κομματικό ύμνο το "O Fortuna"(Ω, Τύχη!). Το τραγικωμικό στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι το συγκεκριμένο τραγούδι είναι εξαιρετικά απαισιόδοξο και τραγικά δραματικό! Αναφέρεται στην απόλυτη κυριαρχία της μοίρας, την τραγική αδυναμία του ανθρώπου και την ματαιότητα της ζωής του και κάθε προσπάθειας του που θα σβήσει με τον θάνατο!

Συγκεκριμένα, λέει: "O Fortuna velut luna statu variabilis, semper crescisaut decrescis vita detestabilis nunc obduratet tunc curatludo mentis aciem, egestatem, potestatem dissolvit ut glaciem. Sors immaniset inanis, rota tu volubilis, status malus, vana salus semper dissolubilis, obumbrataet velatamichi quoque niteris nunc, per ludumdorsum nudumfero tui sceleris. Sors salutiset virtutismichi nunc contraria, est affectuset defectussemper in angaria. Hac in hora sine mora corde pulsum tangite, quod per sortem sternit fortem,mecum omnes plangite!
(= "Ω Τύχη, που σαν το φεγγάρι αλλάζεις, αδιάκοπα μεγαλώνεις ή μικραίνεις. Ζωή μισητή, πρώτα βασανίζεις κι ύστερα ανακουφίζεις. Κατά την διάθεση σου, λιώνεις τη φτώχεια και τη δύναμη σαν τον πάγο. Μοίρα απαίσια και κενή, τροχέ που γυρίζεις. Είσαι κακόβουλη. Η ευτυχία είναι μάταιη και πάντα διαλύεται μέσα στις σκιές, σκεπασμένη. Είσαι ένα βάσανο και για μένα. Τώρα για να παίξεις, φέρνω τις γυμνές μου πλάτες μπροστά στην αχρειότητά σου.Η Μοίρα τώρα είναι ενάντια στην ευημερία και την αρετή μου. Πρόθυμος ή απρόθυμος, πάντα είσαι σκλάβος της. Έτσι, αυτήν την ώρα, χωρίς καθυστέρηση, αγγίξτε το ρυθμό της χορδής. Και αφού η Μοίρα συντρίβει ακόμα και τους δυνατούς, θρηνήστε όλοι μαζί μου").