Ο Γεώργιος Κωστάκης υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές στη διάσωση και αναγνώριση της ρωσικής πρωτοπορίας. Γεννήθηκε το 1913 στη Μόσχα, σε οικογένεια Ελλήνων που είχαν εγκατασταθεί εκεί από τον 19ο αιώνα. Μεγάλωσε σε μια πόλη που γνώρισε βαθιές ιστορικές αναταράξεις. Η Ρωσική Επανάσταση του 1917 και η δημιουργία της Σοβιετικής Ένωσης άλλαξαν ριζικά το πολιτικό και πολιτιστικό τοπίο. Στα χρόνια αμέσως πριν και μετά την Επανάσταση αναπτύχθηκε ένα εξαιρετικά ριζοσπαστικό καλλιτεχνικό κίνημα, η ρωσική πρωτοπορία, με καλλιτέχνες που πειραματίζονταν με την αφαίρεση, τον κονστρουκτιβισμό και νέες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Κατά τη σταλινική περίοδο όμως η επίσημη σοβιετική πολιτιστική πολιτική επέβαλε τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και οι πρωτοποριακές δημιουργίες περιθωριοποιήθηκαν. Πολλά έργα αποσύρθηκαν από μουσεία, εγκαταλείφθηκαν σε αποθήκες ή παρέμειναν στα σπίτια των καλλιτεχνών και των οικογενειών τους.
Ο Κωστάκης μεγάλωσε έξω από τον κόσμο της τέχνης. Η εκπαίδευσή του υπήρξε περιορισμένη και τα πρώτα επαγγελματικά του βήματα ήταν πρακτικής φύσης. Εργάστηκε ως οδηγός και αργότερα ως υπάλληλος σε ξένες διπλωματικές αποστολές στη Μόσχα, αρχικά στην καναδική πρεσβεία και στη συνέχεια στην αμερικανική. Η εργασία του σε αυτό το περιβάλλον του επέτρεψε να έρθει σε επαφή με ξένους διπλωμάτες, διανοουμένους και συλλέκτες. Μέσα από αυτές τις επαφές άρχισε να αναπτύσσει ενδιαφέρον για τη ζωγραφική και γενικότερα για την τέχνη. Στα πρώτα χρόνια αγόραζε κυρίως έργα δυτικοευρωπαϊκής ζωγραφικής του 19ου αιώνα, τα οποία ήταν περισσότερο γνωστά και κατανοητά.
Η καθοριστική στιγμή που τον οδήγησε προς τη ρωσική πρωτοπορία ήρθε στα μέσα της δεκαετίας του 1940. Το 1946 είδε τυχαία έναν πίνακα της Όλγας Ροζάνοβα (Olga Rozanova, Ольга Розанова) σε ένα σπίτι στη Μόσχα. Η ένταση των χρωμάτων και η ελευθερία της μορφής τον εντυπωσίασαν βαθιά. Η εμπειρία αυτή του δημιούργησε την αίσθηση ότι μπροστά του υπήρχε ένας ολόκληρος κόσμος τέχνης που είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τη δημόσια θέα. Από εκείνη τη στιγμή άρχισε να αναζητά συστηματικά έργα της ρωσικής πρωτοπορίας.
Η συλλεκτική του δραστηριότητα ξεκίνησε σε μια περίοδο όπου τα έργα αυτά θεωρούνταν άχρηστα ή ιδεολογικά ύποπτα. Η έλλειψη ενδιαφέροντος από το επίσημο κράτος και την αγορά τέχνης σήμαινε ότι πολλά έργα μπορούσαν να βρεθούν σε σπίτια συγγενών καλλιτεχνών, σε εργαστήρια που είχαν εγκαταλειφθεί ή σε αποθήκες. Ο Κωστάκης άρχισε να αναζητά συστηματικά τους δημιουργούς της πρωτοπορίας και κυρίως τις οικογένειές τους. Επισκεπτόταν χήρες, παιδιά και συγγενείς καλλιτεχνών, άκουγε τις ιστορίες τους και αγόραζε ή αντάλλασσε έργα που είχαν παραμείνει στην κατοχή τους. Με αυτόν τον τρόπο απέκτησε έργα σημαντικών μορφών της πρωτοπορίας όπως ο Καζιμίρ Μαλέβιτς (Kazimir Malevich, Казимир Малевич), η Λιουμπόβ Ποπόβα (Lyubov Popova, Любовь Попова), η Βαρβάρα Στεπάνοβα (Varvara Stepanova, Варвара Степанова), ο Αλεξάντρ Ροντσένκο (Alexander Rodchenko, Александр Родченко), η Ναταλία Γκοντσάροβα (Natalia Goncharova, Наталья Гончарова), ο Μιχαήλ Λαριόνοφ (Mikhail Larionov, Михаил Ларионов) και πολλοί άλλοι.
Η συλλογή του δημιουργήθηκε μέσα από επιμονή, προσωπική αναζήτηση και βαθιά πίστη στην αξία αυτής της τέχνης. Ο Κωστάκης δεν περιοριζόταν στην αγορά έργων. Προσπαθούσε να εντοπίζει ολόκληρα αρχεία καλλιτεχνών, σκίτσα, σχέδια, σημειώσεις και φωτογραφίες. Συχνά έσωζε έργα που βρίσκονταν σε κακή κατάσταση ή κινδύνευαν να χαθούν. Το διαμέρισμά του στη Μόσχα μετατράπηκε σταδιακά σε έναν άτυπο χώρο συνάντησης για καλλιτέχνες, ιστορικούς τέχνης και διπλωμάτες που ενδιαφέρονταν για την πρωτοπορία. Πολλοί δυτικοί ερευνητές γνώρισαν το κίνημα μέσα από τη συλλογή του. Ο ίδιος λειτουργούσε ως άτυπος ιστορικός και προστάτης μιας τέχνης που είχε σχεδόν διαγραφεί από την επίσημη σοβιετική ιστορία.
Κατά τη δεκαετία του 1960 η συλλογή του είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη φήμη στον διεθνή κόσμο της τέχνης. Παράλληλα όμως η ζωή στη Σοβιετική Ένωση γινόταν όλο και πιο δύσκολη για έναν ιδιώτη που κατείχε τόσο σημαντικό καλλιτεχνικό υλικό. Το 1977 ο Κωστάκης έλαβε άδεια να εγκαταλείψει τη Σοβιετική Ένωση και να μεταναστεύσει στην Ελλάδα. Η σοβιετική κυβέρνηση επέτρεψε την έξοδό του με την προϋπόθεση ότι ένα μεγάλο μέρος της συλλογής θα παρέμενε στη χώρα. Έτσι περισσότερα από χίλια έργα παραχωρήθηκαν στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ στη Μόσχα, όπου αποτελούν σήμερα έναν από τους βασικούς πυρήνες των συλλογών ρωσικής πρωτοπορίας.
Ο Κωστάκης έφτασε στην Ελλάδα το 1977 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα μαζί με το υπόλοιπο τμήμα της συλλογής του. Τα έργα που έφερε μαζί του αριθμούσαν επίσης πάνω από χίλια και περιλάμβαναν πίνακες, σχέδια, γλυπτά και αρχειακό υλικό. Στην Ελλάδα συνέχισε να παρουσιάζει τη συλλογή του σε εκθέσεις και να συνεργάζεται με μουσεία και ιστορικούς τέχνης. Πέθανε στην Αθήνα το 1990, αφήνοντας πίσω του μια συλλογή που είχε ήδη αναγνωριστεί διεθνώς ως μία από τις σημαντικότερες για τη μελέτη της ρωσικής πρωτοπορίας.
Μετά τον θάνατό του ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις για την τύχη της συλλογής που βρισκόταν στην Ελλάδα. Το 1997 το ελληνικό κράτος αγόρασε το μεγαλύτερο μέρος της από την οικογένεια Κωστάκη. Τα έργα αυτά μεταφέρθηκαν στη Θεσσαλονίκη και αποτέλεσαν τον πυρήνα του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Σήμερα η συλλογή παρουσιάζεται στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του οργανισμού MOMus στη Θεσσαλονίκη, γνωστό και ως Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης - Συλλογή Κωστάκη. Το μουσείο διαθέτει περίπου 1.275 έργα από τη συλλογή και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα μελέτης της ρωσικής πρωτοπορίας διεθνώς.
Η πορεία του Γεώργιου Κωστάκη δείχνει πώς ένας άνθρωπος χωρίς ακαδημαϊκή εκπαίδευση στην ιστορία της τέχνης μπόρεσε, μέσα από προσωπικό πάθος και επιμονή, να διασώσει ένα μεγάλο τμήμα ενός καλλιτεχνικού κινήματος που κινδύνευε να εξαφανιστεί. Η συλλεκτική του δραστηριότητα δεν περιορίστηκε στη συγκέντρωση αντικειμένων. Αποτέλεσε μια πράξη πολιτιστικής διάσωσης που συνέβαλε καθοριστικά στην επανεκτίμηση της ρωσικής πρωτοπορίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Σήμερα η ύπαρξη μεγάλων συνόλων έργων τόσο στη Μόσχα όσο και στη Θεσσαλονίκη οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο προσωπικό του όραμα και στην αποφασιστικότητά του να αναγνωρίσει την αξία μιας τέχνης που για πολλά χρόνια παρέμενε παραγνωρισμένη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου