Ο Στέλιος Ράμφος, που ολοκλήρωσε τη πορεία του πριν μερικές μέρες, ήταν ένας από τους πιο γνωστούς σύγχρονους Έλληνες στοχαστές. Το έργο του εκτείνεται στη φιλοσοφία, τη θρησκευτική σκέψη, την ιστορία τω ν ιδεών και την πολιτισμική ανάλυση της ελληνικής κοινωνίας. Ωστόσο, για να αξιολογηθεί η συμβολή του, είναι σημαντικό να διακρίνει κανείς δύο διαφορετικά πράγματα: αφενός την ακαδημαϊκή πρωτοτυπία, δηλαδή αν εισήγαγε μια νέα φιλοσοφική θεωρία με διεθνή επιρροή, και αφετέρου τη δημόσια διανοητική επιρροή, δηλαδή αν επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία κατανοεί τον εαυτό της. Στη δεύτερη κατηγορία η συμβολή του είναι σημαντική. Στην πρώτη, η εικόνα είναι σαφώς πιο περιορισμένη.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Σπούδασε νομικά στην Ελλάδα και στη συνέχεια φιλοσοφία και θρησκειολογία στη Γαλλία. Από τη δεκαετία του 1970 άρχισε να δημοσιεύει έργα που αφορούσαν κυρίως τη βυζαντινή σκέψη, την ορθόδοξη παράδοση, τον μυστικισμό και τη σχέση τους με τη νεότερη ελληνική πραγματικότητα. Δίδαξε, έδωσε εκατοντάδες δημόσιες διαλέξεις και εξέδωσε μεγάλο αριθμό βιβλίων, πολλά από τα οποία απευθύνονται τόσο σε ειδικούς όσο και στο ευρύτερο κοινό. Τα τελευταία χρόνια απέκτησε ιδιαίτερη δημόσια παρουσία μέσω διαλέξεων και συνεντεύξεων για ζητήματα ελληνικής κοινωνίας, πολιτισμού και πολιτικής.
Η φιλοσοφική του αφετηρία ήταν ασυνήθιστη. Δεν τον ενδιέφερε κυρίως η αναλυτική φιλοσοφία ή η φιλοσοφία της επιστήμης. Αντλούσε περισσότερο από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τους Πατέρες της Εκκλησίας, τη βυζαντινή παράδοση, τον γερμανικό ιδεαλισμό, την ψυχανάλυση και τον υπαρξισμό. Προσπαθούσε να συνδέσει όλα αυτά σε μια ερμηνεία του ανθρώπινου ψυχισμού και της ιστορικής εξέλιξης των κοινωνιών.
Το πιο χαρακτηριστικό θέμα του έργου του είναι η έννοια του προσώπου. Υποστηρίζει ότι η δυτική Ευρώπη διαμόρφωσε σταδιακά ένα πρότυπο ανθρώπου που αναλαμβάνει προσωπική ευθύνη, αναπτύσσει εσωτερική αυτοσυνείδηση και λειτουργεί ως αυτόνομο υποκείμενο. Αντίθετα, θεωρεί ότι η ελληνική ιστορική εξέλιξη, ιδιαίτερα λόγω της βυζαντινής και οθωμανικής κληρονομιάς, δεν ολοκλήρωσε αυτή τη μετάβαση. Κατά τη γνώμη του, μεγάλο μέρος των δυσλειτουργιών του σύγχρονου ελληνικού κράτους πηγάζει από αυτή την ιστορική και ψυχολογική ιδιαιτερότητα.
Αυτή η θέση αποτελεί ίσως τη γνωστότερη συμβολή του. Δεν ερμηνεύει τα προβλήματα της Ελλάδας κυρίως ως οικονομικά ή θεσμικά. Θεωρεί ότι προηγείται μια βαθύτερη πολιτισμική και ψυχική δομή. Με απλά λόγια, λέει ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν όταν οι άνθρωποι δεν έχουν αναπτύξει την αίσθηση της προσωπικής ευθύνης και της εσωτερικής αυτονομίας. Έτσι, η κρίση δεν είναι μόνο κρίση οικονομίας ή πολιτικής. Είναι κρίση συνείδησης.
Ένα δεύτερο βασικό θέμα του είναι ο χρόνος. Ο Ράμφος έγραψε εκτενώς ότι η σχέση του ανθρώπου με τον χρόνο διαμορφώνει ολόκληρο τον πολιτισμό του. Υποστηρίζει ότι η νεωτερικότητα χαρακτηρίζεται από προσανατολισμό προς το μέλλον, τον σχεδιασμό και την πρόοδο, ενώ η ελληνική κοινωνία παραμένει συχνά προσκολλημένη στο παρελθόν ή στο άμεσο παρόν. Κατά την άποψή του, αυτή η δυσκολία να οργανωθεί κανείς γύρω από το μέλλον επηρεάζει την οικονομία, την εκπαίδευση, την πολιτική και την καθημερινή ζωή.
Ιδιαίτερη σημασία έδινε επίσης στη σχέση μεταξύ Ορθοδοξίας και νεωτερικότητας. Δεν αντιμετώπιζε την Ορθοδοξία απλώς ως θρησκεία, αλλά ως πολιτισμική εμπειρία. Θεωρούσε ότι περιέχει βαθιά ανθρωπολογικά στοιχεία, αλλά ταυτόχρονα πίστευε ότι ο ελληνικός κόσμος δεν επεξεργάστηκε πλήρως τις προκλήσεις της δυτικής νεωτερικότητας, όπως η ατομική ευθύνη, η οργάνωση των θεσμών και η παραγωγική αξιοποίηση της ελευθερίας.
Από φιλοσοφική άποψη, ο Ράμφος δεν δημιούργησε μια νέα σχολή σκέψης αντίστοιχη με εκείνες του Καντ, του Χέγκελ, του Χούσερλ ή του Βιτγκενστάιν. Δεν υπάρχει διεθνώς αναγνωρισμένη «ραμφική θεωρία» που να διδάσκεται ως νέο φιλοσοφικό παράδειγμα στα πανεπιστήμια του κόσμου. Το έργο του είναι κυρίως ερμηνευτικό και συνθετικό. Ανασυνθέτει ιδέες από πολλές παραδόσεις και τις εφαρμόζει στην κατανόηση της ελληνικής πραγματικότητας.
Αυτό σημαίνει ότι η επιρροή του είναι κυρίως ελληνική. Επηρέασε σημαντικό αριθμό πανεπιστημιακών, δημοσιογράφων, πολιτικών και ανθρώπων του πνεύματος στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης μετά το 2010. Πολλές από τις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την «κουλτούρα της μεταπολίτευσης», την ευθύνη του πολίτη, τη σχέση κράτους και κοινωνίας ή την ανάγκη πολιτισμικού εκσυγχρονισμού φέρουν έντονα τη σφραγίδα της σκέψης του. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι συμφωνούν μαζί του. Αντίθετα, αρκετοί ιστορικοί, κοινωνιολόγοι και πολιτικοί επιστήμονες έχουν ασκήσει έντονη κριτική, υποστηρίζοντας ότι υπερεκτιμά τον ρόλο της κουλτούρας και υποτιμά οικονομικούς, κοινωνικούς και ιστορικούς παράγοντες.
Ράμφος και Γιανναράς
Η σχέση του Χρήστου Γιανναρά και του Στέλιου Ράμφου έχει συχνά παρουσιαστεί στη δημόσια συζήτηση ως μια έντονη αντιπαράθεση δύο αντίθετων πνευματικών κόσμων. Στην πραγματικότητα, αυτή η εικόνα είναι υπερβολική. Αν και διαφώνησαν σε θεμελιώδη φιλοσοφικά ζητήματα και άσκησαν κριτική ο ένας στις θέσεις του άλλου, δεν υπήρξαν προσωπικοί αντίπαλοι. Αντίθετα, διατήρησαν έναν μακρόχρονο διάλογο που ξεκίνησε από τα χρόνια της παραμονής τους στο Παρίσι και συνεχίστηκε, δημόσια και ιδιωτικά, για περισσότερες από πέντε δεκαετίες.
Μετά τον θάνατο του Γιανναρά, ο Ράμφος επισήμανε ότι οι φήμες περί προσωπικής εχθρότητας δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα. Περιέγραψε τη σχέση τους ως τον δεσμό δύο ανθρώπων που, παρά τις βαθιές διαφωνίες τους, κατανοούσαν ο ένας τον άλλον και θεωρούσε ότι ο διάλογός τους δεν είχε ποτέ ουσιαστικά ολοκληρωθεί. Από την πλευρά του, ο Γιανναράς αναγνώριζε δημόσια τις εξαιρετικές διανοητικές ικανότητες του Ράμφου, διευκρινίζοντας ότι οι διαφωνίες του αφορούσαν κυρίως τη φιλοσοφία και όχι την προσωπικότητά του.
Η βασική τους διαφορά αφορούσε την κατανόηση του ανθρώπου. Για τον Γιανναρά, το πρόσωπο συγκροτείται μέσα από τη σχέση με τον άλλον. Η ανθρώπινη ύπαρξη αποκτά το αληθινό της νόημα στην κοινωνία και στην κοινωνία σχέσεων, ενώ η υπερβολική έμφαση στην ατομική αυτονομία αποτελεί χαρακτηριστικό της δυτικής νεωτερικότητας και οδηγεί στον ατομικισμό. Ο Ράμφος, αντίθετα, υποστήριζε ότι η αυθεντική σχέση προϋποθέτει έναν άνθρωπο με ανεπτυγμένη αυτοσυνείδηση και προσωπική ευθύνη. Κατά τη δική του θεώρηση, χωρίς εσωτερική συγκρότηση του υποκειμένου δεν μπορεί να υπάρξει ούτε ουσιαστική σχέση ούτε υγιής κοινωνία.
Αυτή η διαφορετική αφετηρία επηρέαζε και τον τρόπο με τον οποίο ερμήνευαν την ελληνική ιστορία και τη θέση της Ορθοδοξίας. Ο Γιανναράς έβλεπε στην ορθόδοξη παράδοση μια ιδιαίτερη ανθρωπολογική πρόταση που διαφοροποιείται από τον δυτικό ατομοκεντρισμό. Ο Ράμφος, αντίθετα, θεωρούσε ότι η ελληνική κοινωνία δεν ολοκλήρωσε ποτέ την ανάπτυξη της νεωτερικής υποκειμενικότητας και ότι αυτή η ιστορική υστέρηση εξηγεί πολλές από τις σύγχρονες δυσλειτουργίες της.
Παρότι οι απόψεις τους συγκρούστηκαν επανειλημμένα μέσα από βιβλία, διαλέξεις και δημόσιες συζητήσεις, ο διάλογός τους υπήρξε περισσότερο μια διαρκής φιλοσοφική αντιπαράθεση παρά μια προσωπική σύγκρουση. Ίσως η ουσία της διαφοράς τους να συνοψίζεται ως εξής: ο Γιανναράς ξεκινούσε από τη σχέση για να κατανοήσει το πρόσωπο, ενώ ο Ράμφος ξεκινούσε από το ώριμο πρόσωπο για να θεμελιώσει τη σχέση. Αυτή η διαφορετική αφετηρία εξηγεί σχεδόν όλες τις επιμέρους διαφωνίες τους γύρω από την ελληνική ταυτότητα, τη νεωτερικότητα και τον ρόλο της Ορθοδοξίας.
Τι Μας Άφησε η Σκέψη του Στέλιου Ράμφου
Αν τεθεί το ερώτημα «άλλαξε τον τρόπο που σκέφτεται η ανθρωπότητα;», η τεκμηριωμένη απάντηση είναι ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως είχε τέτοια διεθνή επιρροή. Δεν διαμόρφωσε νέο φιλοσοφικό ρεύμα ούτε εισήγαγε θεωρία που να άλλαξε την πορεία κάποιας επιστήμης ή της παγκόσμιας φιλοσοφίας. Αν όμως το ερώτημα είναι «άλλαξε τον τρόπο που πολλοί Έλληνες κατανοούν τον εαυτό τους;», τότε η απάντηση είναι σε σημαντικό βαθμό καταφατική. Η επιμονή του ότι τα συλλογικά προβλήματα έχουν βαθιές πολιτισμικές και ψυχικές ρίζες επηρέασε έντονα τη δημόσια συζήτηση, ιδιαίτερα μετά την ελληνική οικονομική κρίση.
Τι μας λέει ο Ράμφος, αν θέλουμε να το διατυπώσουμε σε 3 προτάσεις;
- Η ιστορία ενός λαού δεν καθορίζεται πρωτίστως από την οικονομία ή την πολιτική, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν τον εαυτό τους, τον χρόνο, την ευθύνη και την ελευθερία τους.
- Οι θεσμοί λειτουργούν μόνο όταν στηρίζονται σε ώριμες προσωπικότητες.
- Η πραγματική πρόοδος αρχίζει από την εσωτερική μεταμόρφωση του ανθρώπου και έπειτα εκφράζεται στην κοινωνία.»
Αυτές οι ιδέες αποτελούν τον σταθερό άξονα σχεδόν όλου του έργου του. Είτε γράφει για το Βυζάντιο, είτε για την Ορθοδοξία, είτε για την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης, είτε για την οικονομική κρίση, επανέρχεται στην ίδια θεμελιώδη θέση: η ιστορία είναι τελικά ιστορία της ανθρώπινης συνείδησης. Αυτή είναι η πιο χαρακτηριστική και διαρκής συμβολή του ως δημόσιου φιλοσόφου και διανοουμένου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου